Ontstaan van Sub Rosa

De eerste keer dat ik met Populair Proza in aanraking kwam, was in de jaren zeventig, ten tijde van mijn studie mo-B Nederlands aan de Gelderse Leergangen te Arnhem. Tijdens zijn enthousiasmerende colleges liet prof. P.J. Buijnsters vaak een exemplaar uit zijn privé-collectie zien. Uit zijn tas kwam een dikke gewatteerde enveloppe. Heel voorzichtig - alsof hij voor het eerst een baby uit de wieg haalde - nam hij het boek eruit en met een verzaligde glimlach opende hij het op een door hem van tevoren bepaalde plaats. 'Hier ziet u ...', sprak hij - terwijl hij in sneltreinvaart tussen de banken door liep en het boek zodanig vasthield dat onze blikken de kostbare pagina niet te veel konden bevuilen -, 'een gegraveerd portret van Betje Wolff.' Onwillekeurig moest ik dan denken aan het gedicht 'Aan Rika' van Piet Paaltjens: de kennismaking kon niet korter zijn. Het gevolg van zijn aanpak was wel dat ik brandde van nieuwsgierigheid en de eerstvolgende zomervakantie reisde ik vanuit Lettele naar Den Haag en Amsterdam om in de K.B. en de UB bepaalde werken van dichtbij te bekijken. Buijnsters enthousiasme bracht mij er ook toe een deel van mijn spaargeld te beleggen in bekende naslagwerken, zoals Buisman, Populaire Prozaschrijvers van 1600 tot 1815, de fotomechanische herdruk van Muller, De Vries, Scheepers, Populaire prozaschijvers der XVIIe en XVIIIe eeuw en de schitterend geïllustreerde Veilingcatalogus van Buisman, Dutch Popular Literature. Boeken waarin hoofdzakelijk titels staan, maar die even boeiend zijn om te lezen als een roman. Al snel begon ik in mijn exemplaar van Buisman - met potlood natuurlijk - aantekeningen te maken van verwijzingen, vindplaatsen en niet vermelde drukken die ik op mijn speurtochten tegenkwam.

Hoe schitterend de gedrukte catalogi en naslagwerken ook waren, het werken ermee bleef omslachtig. Voordat ik een titel gevonden had, moest ik vaak tijden bladeren. Dit moest eenvoudiger kunnen! Nadat ik in 1982 een computer had aangeschaft, begon ik met het aanleggen van een database van Populair Proza uit de periode 1550 tot 1850 die in de loop der jaren uitgroeide tot een bestand van ruim achttienduizend titels. In dit bestand zijn alle nummers van Buisman, Versnel, Waller, Muller, De Vries, Scheepers, Boekenoogen, STCA, Gieles & Plak en Mateboer en de meeste nummers van Buijnsters, Clemens en Tiele (zie: de bibliografie) met verwijzingen, beschrijvingen en vindplaatsen terug te vinden en van talrijke nummers worden 'nieuwe' drukken vermeld. Het bestand werd - door een zelf ontwikkeld computerprogramma - op allerlei manieren toegankelijk gemaakt. Ik kon na verloop van tijd alle mogelijke selecties maken, op ieder woord uit de titel zoeken en met één muisklik een overzicht krijgen van alle drukken van een titel, alle werken van een auteur, alle uitgaven van een drukker, alle uitgaven uit een bepaald jaar, et cetera.

Hoewel dit een enorme verbetering was, was ik nog niet geheel tevreden. Het beschrijven van titels - zeker bij Populair Proza - was een heidens karwei, waarbij fouten snel gemaakt waren. En, aan alle gebruikte beschrijvingsmethoden kleefden bezwaren. Om die te ondervangen, schafte ik een digitale camera aan en begon digitale kleurenfoto’s van de titelpagina - en het frontispice - in mijn bestand op te nemen. Tevens maakte ik foto's van bijgebonden fondslijsten. Simpele werkzaamheden, die al snel hun vruchten afwierpen, toen ik thuis op mijn gemak exemplaren met elkaar kon vergelijken. De fondslijsten typte ik uit, zodat ik ook daarin kon zoeken.

Door de STCN-vingerafdruk - een vaste formule bestaande uit jaar, formaat en de positie van enige katernsignaturen ten opzichte van de van de erboven staande tekstregel - werd het mogelijk om edities uniek te identificeren of van elkaar te onderscheiden. Toch bleek de notatie van de vingerafdruk af en toe problemen op te leveren. Was er sprake van een slordigheid, of had ik een afwijkende druk in handen? Welke e werd bijvoorbeeld bedoeld bij de vingerafdruk 164808 - b1 A e : b2 Y bok? In mijn exemplaar stond boven de A: begeerte. Om absoluut zeker te zijn, moest ik toch het exemplaar zelf geraadplegen. Om aan alle onzekerheid een eind te maken, begon ik naast de vingerafdruk - die natuurlijk via het programma gezocht moest kunnen worden! - tevens digitale foto’s van de fingerprintpagina’s op te nemen. Zo kreeg ik een vrijwel ideaal bestand. Het enige wat nog op mijn wensenlijstje stond, waren foto’s van de illustraties. Deze wens bleek gezien de staat waarin veel boeken verkeren - vaak kunnen ze minder dan negentig procent open - en de enorme hoeveelheid opslagruimte die dergelijke foto’s vergen, niet snel te vervullen. Maar ja, een mens moet wat te wensen overhouden, nietwaar?

Nadat de heer Buijnsters mij zijn met tal van aantekeningen doorschoten werkexemplaar van Buisman geschonken had, ben ik begonnen met het invoeren van alle vertalingen van en in. Van deze vertalingen wordt de eerste (of de betreffende) editie vermeld, met de vindplaatsen. Hiervoor heb ik gebruik gemaakt van de Karlsruhe Virtual Catalog, waardoor het ook mogelijk werd om alle buitenlandse vindplaatsen van het Nederlandse origineel te vermelden. Deze buitenlandse vindplaatsen heb ik opgenomen bij de beschrijving onder het kopje 'Ook in:'. Momenteel heb ik het gehele bestand (ruim 28.000 titels) op deze manier doorgewerkt. Sub Rosa is meer dan alleen een compilatie. Bij nieuwe nummers die ik in bibliotheken of catalogi tegenkwam was het uitgangspunt: is het een Nederlandstalig werk waarvan een editie genoemd wordt in een van de verwerkte schriftelijke bronnen en/of dat geschreven is door een reeds opgenomen auteur?

Uit het begin van de negentiende eeuw - ik ga in principe niet verder dan 1850 - neem ik al het Nederlandstalig narratief proza op met een omvang van 4 of meer bladzijden. Tot slot een woord van dank aan al diegenen - particuliere verzamelaars, medewerkers van bibliotheken en vakbroeders - die dit project tot nu toe mogelijk hebben gemaakt. Moge mijn uit de hand gelopen hobby een 'never ending story' worden.


Arno van der Plank 2010

Books used:
  • Buijnsters, P.J., Levens van beruchte personen. Over de criminele biografie in Nederland gedurende de 18e eeuw, Utrecht 1980.
  • Buijnsters, P.J., Nederlandse literatuur van de achttiende eeuw, H&S Utrecht 1984.
  • Buijnsters, P.J., Spectatoriale geschriften, H&S Utrecht 1991.
  • Buijnsters, P.J.
    Bibliografie der geschriften van en over Betje Wolff en Aagje Deken, H&S Utrecht 1979.
  • Buijnsters, P.J. en Leontine Buijnsters-Smets
    Bibliografie van Nederlandse school- en kinderboeken 1700-1800. Zwolle, Waanders Uitgevers, z.j.
  • Buijnsters, P.J. en Leontine Buijnsters-Smets
    Lust en leering. Geschiedenis van het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw. Waanders Uitgevers, Zwolle.
  • Buisman J. Fz., M., Dutch Popular Literature. The collection of M. Buisman J. Fz., J.L. Beijers * Achter Sint Pieter 14 * Utrecht 1972.
  • Buisman J. Fzn., M., Populaire Prozaschrijvers van 1600 tot 1815. Romans, novellen, verhalen, levensbeschrijvingen, arcadia's, sprookjes. Alphabetische naamlijst door M. Buisman J. Fzn. Met medewerking van F.J. Dubiez en een voorwoord van Prof. Mr. De la Fontaine Verwey. Amsterdam, N.V. Boekhandel en Antiquariaat B.M. Israël
  • Clemens, J.Th.W., Italiaanse boeken in het Nederlands vertaald (tot 1800) Biografie samengesteld door J.Th.W. Clemens met medewerking van J.W. Steenbeek, J.B. Wolters, Groningen 1964.
  • Dronckers, E., Verzameling F.G. Waller. Catalogus van Nederlandsche en Vlaamsche populaire boeken, Den Haag 1936.
  • Van Eeghen, P. van / J.Ph. van der Kellen, Het werk van Jan en Casper Luyken, Amsterdam 1905, 2 dln.
  • Frederiks, J.G. en F. Jos. van den Branden
    Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche Letterkunde, Amsterdam z.j.
  • Gieles, J.L.M. en A.P.J. Plak
    Bibliografie van het Nederlandstalig narratief fictioneel proza 1670-1700. Bibliography of prose fiction written in or translated into Dutch 1670-1700. Samengesteld door J.L.M. Gieles en A.P.J. Plak. Ingeleid door L.R. Pol, Nieuwkoop, De Graaf Publishers BV 1988.
  • Huiskamp, Frits
    Naar de vatbaarheid der jeugd Nederlandstalige kinder- en jeugdboeken 1800-1840 Een bibliografische catalogus. Leiden, Primavera Pers, 2000.
  • Klaversma, Nel en Kiki Hannema
    Jan en Casper Luyken te boek gesteld. Catalogus van de boekencollectie Van Eeghen in het Amsterdams Historisch Museum. Hilversum, Verloren 1999.
  • Knuttel, W.P.C.
    Verboden boeken in de Republiek der Verenigde Nederlanden, Den Haag 1914.
  • Leemans, Inge
    Het woord is aan de onderkant. Radicale ideeën in Nederlandse pornografische romans 1670-1700, uitgeverij Vantilt 2002.
  • Luza, Bob
    Old & Rare Books, The library of Bob Luza, Amsterdam, A.L. van Gendt & Co., B.V. 1981.
  • Mateboer, J., Bibliografie van het Nederlandstalig narratief fictioneel proza 1701-1800. A bibliography of prose fiction written in or translated into Dutch (1701-1800) Samengesteld en ingeleid door J. Mateboer. Met een woord vooraf door W. van den Berg, Nieuwkoop, De Graaf Publishers 1996.
  • Muller, Frederik, Nederlandse Letterkunde - Populaire Prozaschrijvers der XVIIe en XVIIIe eeuw, Romans en verhalen […], Amsterdam 1893.
  • Scheepers, J.F.M., Catalogus van een zeer belangrijke verzameling fraaie en zeldzame boeken der 16e - 18e eeuw zijnde het eerste gedeelte der bibliotheek van wijlen J.F.M. Scheepers te Rotterdam […], Utrecht 1947
  • Scheepers, J.F.M., Catalogus van een zeer belangrijke verzameling fraaie en zeldzame boeken der 17e - 19e eeuw het tweede gedeelte der bibliotheek van wijlen J.F.M. Scheepers te Rotterdam […], Utrecht 1949
  • STCA, Short-title catalogus van Nederlandstalig populair proza 1670-1830 (in het bijzonder romans) aanwezig in fotokopie of op microfilm op het Instituut voor Neerlandistiek van de Univesiteit van Amsterdam of in origineel aanwezig in de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam. Samengesteld door de Romanwerkgroep afdeling Verlichting. Universiteit van Amsterdam 1981.
  • Tiele, P.A., Nederlandsche Bibliographie van Land- en Volkenkunde door P.A. Tiele, Amsterdam, Frederik Muller en Comp., 1884
  • Verhoeven, Garrelt & Piet VerkruijsseIovrnael ofte Gedenckwaerdige beschrijvinghe vande Oost-Indische Reyse van Willem Ysbrantsz. Bontekoe van Hoorn. Descriptieve bibliografie 1646-1996. Onder redactie van […], Walburg Pers Zutphen 1996.
  • Versnel
    A collection of Rarities and curiosities property of a wellknown Dutch collector, J.L. Beijers, Utrecht 1959.
  • Vries, R.W.P. de, Nederlandse Letterkunde. Populaire Prozaschrijvers der XVIIe en XVIIIe eeuw, Romans en verhalen […] voorhanden bij R.W.P. de Vries, Amsterdam 1907.
terug naar SubRosa